Rafał Czyżyk
Interesujące wątki lokalnej historii gminy Sawin pani Agata stara się opisywać i przybliżać mieszkańcom za pośrednictwem grupy na Facebooku - Historie z gminy Bukowa z siedzibą w Sawinie (i nie tylko). Na wątek Staszyńskiego natknęła się przypadkowo, odnajdując w jego wspomnieniach informacje dotyczące Łukówka i innych miejscowości naszego powiatu. Jak zresztą sama podkreśla, wszystkie sprawdzane przez nią ślady zazębiają się wzajemnie i uzupełniają.
- Czasami wpisuję w wyszukiwarkę jakieś specjalne frazy, o których wiem, że mogą mnie naprowadzić na jakieś informacje. Tak było z Łukówkiem i Staszyńskim. Natknęłam się przypadkowo na książkę z jego wspomnieniami - wyjaśnia Rózga.
Werbunek pod groźbą
Według oficjalnych, dostępnych informacji, Staszyński, z pochodzenia Ukrainiec, urodził się 4 listopada 1931 roku w Barszczowicach w obwodzie lwowskim. Przez KGB został zwerbowany w wieku 19 lat, kiedy studiował na Uniwersytecie Lwowskim. Do struktur radzieckiego wywiadu nie trafił podobno z własnej woli. Wszystkie informacje, na jakie udało się natrafić badaczce, wskazują na to, że jego współpraca z KGB zaczęła się od szantażu.
- Jak udało mi się ustalić, został zatrzymany na dworcu we Lwowie, a służby postawiły mu brutalne ultimatum: albo współpraca, albo on trafi do więzienia, a jego rodzina zostanie zesłana na Syberię - wyjaśnia Rózga.
Początkowo Staszyński zajmował się rozpracowywaniem jednostek OUN-UPA w rejonie samego Lwowa. Szybko jednak dostrzeżono jego potencjał – świetnie mówił po polsku i został wysłany na specjalistyczny kurs języka niemieckiego, co miało przygotować go do operacji na szeroką skalę.
- Na zachodzie miał zresztą pracować pod przykrywką polskiego kierowcy. Miał już nawet polskie nazwisko. Ale po przekroczeniu granicy jego nowy oficer prowadzący podjął decyzję o tym, aby nadać mu zupełnie inną tożsamość - relacjonuje pani Agata.
Operacja „Lehman”
Kluczowym elementem szkolenia Staszyńskiego było stworzenie mu tzw. legendy operacyjnej, czyli fałszywej tożsamości, która pozwoliłaby mu swobodnie poruszać się po Europie Zachodniej. Wybrano dla niego nazwisko Lehman. Dlaczego jednak KGB zdecydowało się osadzić korzenie „Lehmana” właśnie na ziemi chełmskiej?
- Wskazałabym na kilka najważniejszych powodów. Przede wszystkim gmina Sawin była wówczas miejscem, gdzie funkcjonowało kilka niemieckich kolonii. Koloniści niezbyt dobrze mówili po niemiecku. Więc w moim przekonaniu on miał całkiem sprawnie tą legendę uszytą, bo znał przecież polski, znał ukraiński, znał rosyjski, a ten jego niemiecki nie musiał być doskonały, bo koloniści często ten język kaleczyli – podkreśliła w rozmowie z nami pani Agata.
Jesienią 1954 roku agent osobiście odwiedził te rejony, aby uwiarygodnić swoją historię. Łukówek stał się miejscem, w którym – według legendy – miał przyjść na świat. Staszyński spędził tutaj sporo czasu, przemieszczając się po wsi, okolicy i poznając dokładnie topografię całego terenu.
Rejowiec i cukrownia jako tło życiorysu
Kolejnym przystankiem na szkoleniowej trasie był Rejowiec, gdzie rzekomo mieszkał i pracował w latach 1941–1944. Staszyński w swoich wspomnieniach, wydanych dopiero w 2024 roku, szczegółowo opisał ten proces przygotowań. Badaczka Agata Rózga dotarła do tych zapisków, w których Staszyński wspominał m.in. o zwiedzaniu miejscowej cukrowni.
- "W cukrowni zatrzymałem się dłużej, ponieważ chciałem w miarę możliwości poznać proces produkcji cukru, aby później móc naprawdę opowiadać, że tam pracowałem” - przytacza w książki Staszyńskiego nasza rozmówczyni. - Agent odwiedził również szkołę, kościół i cmentarz, a nawet celowo wybrał jeden ze spalonych domów wokół rynku jako swoje dawne miejsce zamieszkania, co miało tłumaczyć brak dokumentów z tamtego okresu – wyjaśnia nam Różga.
Doceniony przez towarzyszy
Z tak przygotowaną „legendą” Staszyński został wysłany do RFN, by eliminować wrogów Związku Radzieckiego. Jego narzędziem zbrodni był specjalnie skonstruowany pistolet nabity kwasem pruskim. Trucizna, rozpylona w twarz ofiary, powodowała zgon imitujący atak serca, co czyniło morderstwa niemal niewykrywalnymi. Nad konstrukcją wyrzutni, jak i wielu innych, skrytobójczych narzędzi, pracował specjalny, wewnętrzny zespół KGB.
W Niemczech Staszyński zajął się uporządkowaną eliminacją najważniejszych przywódców ukraińskich nacjonalistów. Łwa Romana Rebeta (ukraińskiego publicystę i adwokata, działacza nacjonalistycznego, jeden z liderów Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) Staszyński zabił 12 października 1957 roku. Kolejny na jego liście był Stepan Bandera, którego zlikwidował 15 października 1959 roku.
Za przeprowadzenie obu zamachów otrzymał z rąk szefa KGB, Aleksandra Szelepina, Order Czerwonego Sztandaru. Kolejnym celem miał być Jarosław Stećko, jednak historia agenta potoczyła się inaczej.
Ucieczka i nowa tożsamość
Przełomem w życiu Staszyńskiego stało się małżeństwo z Ingą Pohl, Niemką z NRD. To za jej namową agent zdecydował się na zdradę mocodawców. Dokładnie 12 sierpnia 1961 roku, tuż przed wzniesieniem Muru Berlińskiego, Staszyński oddał się w ręce Amerykanów w Berlinie Zachodnim. Po głośnym procesie w 1962 roku został skazany na 8 lat więzienia, z którego wyszedł przedterminowo po czterech latach. Choć spekulowano o jego wyjeździe do USA, niektórzy wskazują na to, że pod całkowicie zmienioną tożsamością osiadł w RPA. Kto wie – być może żyje tam do dzisiaj.
Jak zauważa Agata Rózga, w dostępnych źródłach nie ma wzmianki o jego śmierci, co może sugerować, że dawny agent KGB wciąż żyje pod zmienioną tożsamością. Wspomnienia ukazały się w końcu nie tak dawno...
Dla lokalnej społeczności odkrycia Rózgi są dowodem na to, jak wielowymiarowa i skomplikowana jest historia gminy Sawin i okolic. Postać Staszyńskiego, choć mroczna, stanowi część tej skomplikowanej mozaiki.
Czytaj także:
- Powiat chełmski. Drogowy przełom w Adamowie Kolonii. Samorządy połączyły siły, by wybudować kluczową drogę
- Gm. Rejowiec Fabryczny. „Kim jesteś, ja byłem”. Wyjątkowa inicjatywa sołtysa wsi Kanie na rzecz pamięci przodków
- Eliminacje powiatowe Wojewódzkiego Przeglądu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Pawłowie [GALERIA ZDJĘĆ]
- Te gminy otrzymały miliony na czystą wodę. Leśniowice i Ruda-Huta wykorzystają środki z budżetu UE
Napisz komentarz
Komentarze