Dyrekcja, która miała zmienić Chełm. Historia wielkiego planu i niespełnionych ambicji [ZDJĘCIA]

Zanim rozpoczęto realizację inwestycji, tereny dzisiejszej Dyrekcji miały charakter rolniczy. Były to grunty należące do Starostwa Obłonie, obejmujące ponad 432 hektary pól i dawnych folwarków. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości znalazły się one w dyspozycji państwa, co umożliwiło ich wykorzystanie w planach rozbudowy miasta.

W połowie lat 20. XX wieku w Chełmie narodziła się koncepcja utworzenia nowej dzielnicy – Nowego Miasta – zlokalizowanej na wschód od historycznego centrum. Projekt, opracowany w 1926 roku, zakładał dynamiczny rozwój miasta i stworzenie przestrzeni zdolnej pomieścić nawet kilkadziesiąt tysięcy nowych mieszkańców. Północna część dzielnicy została przeznaczona pod inwestycje związane z koleją, co miało kluczowe znaczenie dla dalszych planów.

Centralnym elementem projektu było przeniesienie do Chełma Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, dotychczas funkcjonującej w Radomiu. Zabiegi o ulokowanie dyrekcji w Chełmie trwały kilka lat i wymagały przekonania władz centralnych oraz Ministerstwa Komunikacji. Ostatecznie zdecydowano się wydzielić w Nowym Mieście około 30 hektarów pod budowę osiedla kolejowego oraz gmachu administracyjnego dyrekcji.

Realizacja inwestycji ruszyła w 1928 roku. W październiku położono kamień węgielny pod gmach Dyrekcji Kolei, a prace budowlane prowadzono na ogromną, jak na ówczesne realia, skalę. W szczytowym momencie na placu budowy pracowało około dwóch tysięcy robotników. Całość przedsięwzięcia wyceniano na około 30 milionów złotych, a zakończenie budowy planowano początkowo na początek lat 30.

Projekt Dyrekcji zakładał nie tylko wzniesienie gmachu administracyjnego, lecz także budowę nowoczesnego osiedla mieszkaniowego dla pracowników kolei. W planach znalazły się również obiekty usługowe, takie jak łaźnia i ambulatorium, a także uporządkowany układ ulic i przestrzeni publicznych. Założenie urbanistyczne wyróżniało się wysokim standardem technicznym, obejmującym m.in. instalacje sanitarne i wodociągowe.

Rozwój inwestycji zahamował światowy kryzys gospodarczy, który wybuchł w 1929 roku. Trudna sytuacja ekonomiczna państwa, połączona z problemami technicznymi i organizacyjnymi, doprowadziła do wstrzymania prac na początku lat 30. W kolejnych latach w przestrzeni publicznej pojawiały się różne koncepcje alternatywnego wykorzystania niedokończonych obiektów, jednak żadna z nich nie została zrealizowana.

Po kilkuletnich staraniach władz miasta prace wznowiono w 1938 roku. Zakładano wówczas, że przeniesienie urzędów kolejowych do Chełma nastąpi 1 grudnia 1939 roku. Plany te przerwał wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji niemieckiej budynki Dyrekcji były wykorzystywane przez administrację okupacyjną, a ślady tego okresu do dziś można odnaleźć na niektórych kamienicach w rejonie dworca.

Po 1944 roku obiekty przeszły pod zarząd państwa. W kolejnych dekadach pełniły różnorodne funkcje administracyjne i publiczne, a w latach 60. rozpoczęto intensywną zabudowę uzupełniającą. Powstały bloki mieszkalne, szkoły oraz inne budynki użyteczności publicznej, odpowiadające na potrzeby szybko rozwijającego się miasta.

W 1971 roku zespół urbanistyczny Dyrekcji wraz z przyległymi terenami został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja ta podkreśliła wyjątkową wartość tego założenia – zarówno pod względem architektonicznym, jak i urbanistycznym. Dziś Dyrekcja postrzegana jest jako jeden z najcenniejszych przykładów międzywojennego modernizmu.

Choć pierwotna wizja Nowego Miasta nigdy nie została w pełni zrealizowana, dzielnica Dyrekcja pozostaje symbolem wielkich ambicji i planów rozwojowych sprzed stu lat. Jej historia pokazuje, jak śmiałe idee potrafią kształtować przestrzeń miasta na dekady – nawet wtedy, gdy rzeczywistość zmusza do ich modyfikacji.

Czytaj także: